Stiefouders, stiefmoeders, stiefvaders, stiefgezinnen, stiefkinderen

In Nederland zijn veel nieuw samengestelde gezinnen. 1 op de 10 gezinnen is een stiefgezin. De leden van een stiefgezin krijgen te maken met nieuwe gezichten die niet meer weggaan, ook al vind je die nieuwelingen helemaal niet aardig. En ze kunnen nog zo hun best doen; het blijft voor kinderen en jongeren soms moeilijk om de nieuwe situatie, waarvoor zíj niet gekozen hebben, voor 100% te accepteren.
Hieronder staan kinderboeken en jeugdliteratuur waarin stiefgezinnen, stiefmoeders, stiefvaders en/of stiefkinderen een (hoofd)rol spelen. Onderaan deze pagina staan een lijst kinderboeken en jeugdliteratuur over scheiding met korte recensies. Aanvullingen zijn uiteraard welkom via de knop contact.

Boekenlijst stief

  • Marjan van Abeelen, Weg, Van Holkema & Warendorf, 2007, 12+ - De ouders van de 15-jarige Brenda zijn al een aantal jaren gescheiden. Haar moeder is opnieuw getrouwd met Johan en heeft twee kleine kinderen. Brenda woonde eerst bij haar vader maar als hij naar Schotland emigreert, waar zijn nieuwe vriendin woont, moet Brenda noodgedwongen intrekken bij het gezin van haar moeder. Brenda kan goed opschieten met stiefvader Johan, stiefbroer Larry van 17, halfzusje Anna en halfbroertje JéJé.
    Haar moeder staat echter op het randje van overspannenheid en reageert al haar frustratie, boosheid en vermoeidheid op Brenda af. Regelmatig is Brenda zo bont en blauw dat ze niet naar school kan. Haar beste vriendin Tamar maakt zich zorgen maar Brenda durft haar niet in vertrouwen te nemen. Pas als haar moeder helemaal door het lint gaat en Brenda te lijf wil gaan met een schaar, loopt ze weg. Geholpen door haar vriendinnen, duikt ze onder op een boot. Als de havenmeester haar ontdekt, moet Brenda weer vluchten. Twee compleet onbekende jongens nemen haar in huis op en zorgen voor hulp van een maatschappelijk werkster.
    Weg is een realistisch, soms schokkend verhaal waarin mishandeling het belangrijkste thema is. Opvallend is dat schrijfster Marjan van Abeelen niet voor een boze stiefouder heeft gekozen maar dat Brenda door haar eigen moeder mishandeld wordt. Stiefvader Johan heeft niets in de gaten, stiefbroer Larry wel maar hij kan niet veel voor Brenda doen omdat ze zelf alle hulp weigert en zich schaamt.
    Van Abeelen toont in Weg hoe tieners heen en weer geslingerd worden tussen hun gescheiden ouders. Pa en ma bouwen een nieuwe relatie op en zijn daarin redelijk gelukkig maar voor de puberkinderen uit het eerste huwelijk blijkt de nieuwe situatie verre van ideaal. Brenda komt niet voor zichzelf op om het geluk van haar vader niet in de weg te staan. Dat zij mede door zijn verhuizing naar zijn nieuwe liefde in Schotland de gebeten hond wordt, is echter overduidelijk.
    Weg is geen vrolijk verhaal maar vooral tienermeiden zijn gek op dit soort probleemboeken. Stiefpubers zullen vooral herkenning vinden in het heen en weer bewegen tussen gescheiden ouders. De opbloeiende liefde tussen stiefbroer en stiefzus is een extra smaakmakend ingrediënt voor een geslaagd boek.
  • Renate Ahrens-Kramer, Leo geeft het niet op, Clavis, 2002, 10+
  • Greet Beukenkamp, Anne & Anne, Leopold, 2009, 11+, stiefgezin, mysterie
  • Jeanne Birdsall, Bij de Penderwicks in de straat, Van Gennep, 2008, 9+ – Dit boek begint tragisch. Vlak na de geboorte van haar jongste dochter Batty sterft de moeder van Rosalind, Jane en Skye aan kanker. Ze laat een brief achter bij de zus van haar man waarin staat dat hij een nieuwe vrouw moet gaan zoeken en niet moet blijven treuren om de moeder van zijn kinderen. Deze brief krijgt hij vier jaar later in handen. Eerst komt hij in verzet maar dan geeft hij zich over aan de plannen van zijn vrouw en zus. De vier meisjes vinden het helemaal niets en bedenken tijdens een VVZP (Vergadering Van Zusjes Penderwick) het red-papa-plan om hun vader te behoeden voor vreselijke vrouwen. Rosalind durft tijdens de vergadering hardop uit te spreken dat de zussen er zelf voor moeten zorgen dat ze niet worden opgescheept met een … En dan vult Skye hét aan: ‘… stiefmoeder.’
    Hun werkwijze is soms wat maf maar het lijkt te werken, vader Penderwick vindt het daten helemaal niets. Totdat hij zelf een date vindt en daar verschillende afspraakjes mee heeft. Wat moeten de zussen nu? Onderhand leren ze de nieuwe buurvrouw steeds beter kennen en haar vinden ze de perfecte huwelijkskandidaat.
    Bij de Penderwicks in de straat schetst het gemoedelijke leven in een typisch Amerikaans stadje. Het is allemaal wat zoet, braaf en keurig maar de plannen en acties van de vier meisjes doen je regelmatig in de lach schieten. Mooi uitgewerkt is de rol van Rosalind die als oudste veel verantwoording heeft voor haar drie zussen en als steun en toeverlaat van vader fungeert.
  • Heide Boonen, ill. Isabella Simons, Rode krassen, Malmberg, 2005, 9+, stiefvader
  • Corien Botman, Yasmine van Leur, Hou van mij, Querido Slash, 2009, 14+
  • Rien Broere, ill. Ann Bode, Maar jij blijft mijn papa!, Malmberg, 1996, 5+
  • Anthony Brown, ill. Annalena McAfee, Ze kwamen logeren… en gingen niet meer weg!, Gottmer, 1991, 5+
  • Caja Cazemier, Windkracht Merel, Ploegsma, 2010, 10+ – Windkracht Merel bevat alle elementen van een ’stief’boek: een lesbische moeder, een vader die met een behoorlijk jongere vrouw is getrouwd en opnieuw vader wordt, stief- en halfkinderen, Merel, een druk adhd meisje waarover de ouders ook nog eens ruziemaken en broer Bram die steeds heen en weer moeten tussen de ouderlijke huizen. Je zou er zelf superdruk van worden maar Caja Cazemier heeft toch lijn weten te houden in dit verhaal waardoor het allemaal  leesbaar blijft. De gevoelens van adhd Merel staan voorop die ondanks haar drukte toch aardig om weet te gaan met de wisselingen van huis. Haar beide stiefmoeders zijn aardig en proberen Merel zoveel mogelijk te helpen haar eigen weg te vinden. Dit vlot geschreven boek bevat voor kinderen uit nieuw samengestelde gezinnen veel herkenningsmomenten.
  • Petra Cremers, Oranje boven, Holland, 2006, 9+
  • Frank Daenen, Even anders, Clavis, 2002, 3+, pleegmoeder
  • Sarah Dessen, Spring maar achterop, Moon, 2011, 14+
  • Thea Dubelaar, ill. Barbara Mul, Socrates, Zijdar book, 2006, 9+
  • Anne Fine, Een stiefkwartiertje, De Fontein, 1996, 11+
  • Annie van Gansewinkel, ill. Jan De Kinder, Papa zonder grenzen, De Eenhoorn, 2008, 8+ – Timo´s vader werkt in Afrika. Hij weet wie zijn vader is, ziet hem af en toe op de televisie maar nooit in het echt. Zijn ouders zijn al lang uit elkaar. Mama heeft een vriend: Tom, met wie Timo goed kan opschieten. Als mama voor haar werk een week naar Italië moet, logeert Timo bij Tom.
    Tom zorgt goed voor Timo, gewone dagelijkse dingetjes maar ook uitstapjes met de boot, midden in de nacht naar een oude fabriek waar vleermuizen hangen of vissen aan de rivier zonder aas. Timo vergist zich af en toe en zegt dan bijna ‘papa’ tegen Tom. Dat brengt hem in verwarring. Wat moet hij met Tom? Hij heeft toch een papa ook al woont die in Afrika. Tom en papa kennen elkaar van vroeger. Tom vertelt Timo kleine weetjes over zijn vader en geeft Timo een foto van hem. Zo laat hij merken dat hij Timo’s houding en gevoelens begrijpt. Als mama terugkomt uit Italië, stelt Timo zelf voor om maar bij papa Tom in te trekken.
    Van Gansewinkel heeft de tweestrijd van Timo zo uitgewerkt dat er ruimte blijft voor de invulling van de lezer. In zorgvuldig gewogen woorden en niet te lange zinnen komt het boek tot leven. De totaal afwezige papa maakt het dilemma van Timo wel een beetje makkelijker. Hij voelt zich in ieder geval thuis bij Tom; een stiefvader die de gevoelens van zijn stiefzoon niet alleen begrijpt maar ook bespreekbaar maakt. De zwart/wit tekeningen en de vrolijke maar toch gevoelige omslag geven Papa zonder grenzen een warme uitstraling.
  • Liesbeth Groenhuijsen, Ouders in het wild. Over Fleur en haar stiefgezin, Niño, 2009, 10+, met informatieve pagina’s voor kinderen
  • Erik de Gruijter, ill. van Bas Mazur, Het bezoek, Callenbach, 2000, 9+
  • Haye van der Heyden, Het geheim van de gebroken ruit, Leopold, 2009, 8-10 jaar, avi 7, lesbische moeder
  • Joost Heyink, De indringer, Van Holkema & Warendorf, 2005, 12+
  • Marjolein Hof, Oversteken, Querido, 2007, 10+ – ‘Nooit is heel erg lang, dat weet ik best. Toch weet ik zeker dat ik het nooit zal vergeten. Nooit! De rivier, het spook op de tent en de gele truck die ons moest komen redden. En de rest natuurlijk. Dit is een verhaal over plakjes trollenbrood. En over twee verschillende stenen. Maar dat snapte ik zelf ook pas aan het eind.’
    Zo begint Oversteken van Marjolein Hof. De ik-persoon, Meta, woont alleen met haar moeder Anne. Haar vader liet hen in de steek en verongelukte later in Australië. Meta heeft al een hele rits vriendjes van haar moeder voorbij zien komen als de IJslander Bjarni zijn intrede doet. Bjarni houdt afstand, bemoeit zich niet met haar opvoeding maar zingt wel mee als Meta jarig is.
    Bjarni stelt voor om op vakantie te gaan naar IJsland. Meta ziet het niet echt zitten en vraagt zich vooral af wat ze daar moeten. De dag nadat ze aankomen op het eiland trekken ze met een Landrover het binnenland in. Tijdens de eerste stop vertelt Bjarni dat ze in het land van de saga’s, de oude verhalen, zitten. Hij blijkt er veel te kennen, de een nog enger en gruwelijker dan de andere. Anne vindt het niet zo prettig dat Bjarni de verhalen aan Meta vertelt maar zij vindt ze prachtig en wil er telkens meer horen. Ondertussen krijgen Anne en Bjarni ruzie nummer één, al snel gevolgd door kleine kibbelpartijen en ruzie nummer twee. Hun relatie loopt in sneltreinvaart stuk juist nu Meta steeds meer waardering krijgt voor Bjarni, zijn verhalen en het onherbergzame land waar hij vandaan komt.
    Marjolein Hof kreeg in 2007 de Gouden Griffel voor haar debuut Een kleine kans. De jury roemde ‘haar scherpe observaties en ontwapenend directe toon’. En juist dat is wat Oversteken zo’n supermooi boek maakt. Je reist mee met Meta, Anne en Bjarni door het landschap dat kaal, ruw en koud is en tegelijkertijd uitdagend, onvoorspelbaar en fascinerend. Je voelt de frustratie van Meta over het kapot lopen van de relatie tussen haar moeder en Bjarni juist nu ze de vriend van haar moeder totaal geaccepteerd had. Je krijgt waardering voor Bjarni die zich niet als een bemoeizieke stiefvader opstelt, maar afwacht en Meta behandelt zoals ze dat zelf graag wil: als een tiener die zich langzaam losmaakt van haar moeder en de eerste treden naar zelfstandigheid en volwassenheid zet.
    Als Anne besluit terug te keren naar Nederland krijgt Meta nog één dag om met Bjarni op te trekken. Ze nemen afscheid van elkaar tussen stukken trollenbrood, stenen die door bevriezing in plakjes zijn gespleten. Bjarni stelt vast dat mensen net plakjes trollenbrood zijn, ‘verschillende plakjes, maar toch van dezelfde steen.’ Meta ziet het nog scherper: ‘je kunt een plakje van een steen en tegelijkertijd een plakje van een andere steen zijn.’ Een mooiere metafoor voor het stiefgezin is haast niet te bedenken.
  • Mieke van Hooft, Raadsels, Holland, 2006, 9+ – De somber ogende omslag van Raadsels waarop twee bange kinderen met hun konijntje op de trap zitten te luisteren naar wat er zich beneden afspeelt, geeft een deel van de sfeer van het boek aan. Het verhaal heeft twee kanten: een vrolijke en een donkere. Desi is gek op Herman, de nieuwe vriend van haar moeder Joke. Dat Beertje, zijn dochtertje van vier veel huilt, irriteert Desi ook wel eens maar vooral haar moeder kan soms geen geduld opbrengen voor haar stiefdochtertje. De relatie tussen Joke en Beertje verslechtert dramatisch, vooral nadat Joke Beertje een klap geeft. Desi ziet dit toevallig en kan haar ogen niet geloven; zij heeft nooit klappen gehad van haar moeder.
    Beertje gaat regelmatig in bed plassen en huilt al als ze Joke ziet. Desi weet niet goed wat ze ermee aan moet en is ook nog in de veronderstelling dat haar moeder Beertje opsluit in een keukenkastje. Ze durft het niet tegen Herman te vertellen uit angst dat hij weggaat. Dan krijgen Joke en Herman een knallende ruzie en zitten de twee meisjes doodsbang op de trap te wachten wat er zal gebeuren.
    Na deze escalatie durft iedereen tegen elkaar uit te spreken wat er werkelijk gebeurt en mis gaat. Joke wil aan de ene kant een goede, liefhebbende stiefmoeder voor Beertje zijn, maar ze heeft hiervoor wel een deel van haar eigen leven voor in moeten leveren. Herman is geschrokken dat de verstandhouding tussen Joke en Beertje zó slecht is maar gaat er niet vandoor. Hij begrijpt de situatie waarin Joke ongewild terecht is gekomen en denkt mee in het vinden van een oplossing.
    Gelukkig maakt Desi ook nog vrolijke dingen mee: de gezelligheid en warmte die Herman in het gezin brengt, het feest op school waar ze als goochelaar op zal treden, de speurtocht naar het verleden van zwerver Godfried met wie ze bevriend is, de gezellige tante Bé die toiletpotjes verzamelt en haar vriendschap met klasgenootje Koos die ze wel erg leuk vindt.
    Mieke van Hooft schrijft in een prettig leesbare stijl. Ze heeft bewust gekozen het verhaal door de ogen van Desi te vertellen omdat er zo een sombere maar ook een vrolijke kant aan het boek zit. Een aantal vrolijke dingen in het verhaal wordt soms een beetje afgeraffeld of niet helemaal goed uitgewerkt zodat je aan het eind van het boek vragen hebt maar het probleem rondom Beertje en Joke is uitgepraat. Dit nieuw samengestelde gezin krijgt een herkansing.
  • Mieke van Hooft, ill. Els Vermeltfoort, Vader verliefd, Holland, 2010, 7+
  • rJolanda Horsten, ill. Barbara de Wolf, Een valse taart, Zwijsen Bikkels, 2008, 7+,avi E4 – Tijn woont alleen met zijn vader Herman, zijn moeder is overleden. Voor een straatfeest bakken Tijn en Herman een heleboel taart. Wie een boon in zijn stuk taart vindt, mag een dag met Herman naar de tv-studio. Tijn wil graag dat Brechtje wint, maar Herman heeft iemand anders op het oog. Grappig, spannend en lief verhaal over eerlijkheid, tegen je verlies kunnen en accepteren dat je vader misschien wel eens verliefd kan worden.
  • Claire Hülsenbeck, Laura’s appelkamer, Van Holkema & Warendorf, 2e druk 2000, 13+
  • Kolet Janssen, ill. Anne Westerduin, Het geheim, Davidsfonds/Infodok, 1997, 10+
  • Kolet Janssen, ill. Mark Janssen, Samen met Sander, Davidsfonds/Infodok, 2000, 7+
  • Paul Jennings, Morris Gleitzman, Boosaardig, Facet, 1998, 12+
  • Trude de Jong, ill. Andrea Kruis, Dossier Mama verliefd, Van Goor, 2011, 10+
  • Geert De Kockere, ill. Johan Devrome, De roos, Medaillon, 2003, 7+
  • Anton van der Kolk, ill. Camila Fialkowski, De grote reis van Marita, 2003, 8+, Costa Rica, emigreren, Nederland, stiefvader
  • Klaus Kordon, Frank of Hoe je vrienden vindt, Van Holkema & Warendorf, 2000, 13+
  • Susanne Koster, Zwarte lieveling, Sjaloom, 1995, 13+
  • Norman Leach, ill. Jane Browne, Papa’s nieuwe vriendin, Gottmer, 1992, 7+
  • Marc Legendre, Vroeger is voorbij, The House of Books, 2006, 14+
  • Martine Letterie, ill. Juliette de Wit, Broer te koop, Zwijsen, 2000, 8+
  • Hans Mijnders, Cirkels, Columbus, 2004, 13+
  • Sarah Mlynowski, Beha’s en bezemstelen, Van Goor, 2005, 13+
  • Linda Newbery, De roep van de wilde kat, Terra, 2007, 12+
  • Mattie Nikkessen, Voor even kan altijd, Lemniscaat, 1999, 15+
  • Francine Oomen, Het geheim van Lena Lijstje, Van Holkema & Warendorf, 2003, 10+
  • Marly van Otterloo, ill. Juliette de Wit, Geen kusjes van mij, Lannoo, 2005, 5+
  • Boukje Overgaauw, Suzan van Apeldoorn, Lianne van Lith, Marieke Visser, Bang boos blij. Lees-, schrijf- en knutselboek om scheiding, éénoudergezin en stiefgezin een plek te geven , Trude Van Waarden, 2003, 6-12
  • Fiona Rempt, ill. Kristel Steenbergen, Lux, Pimento, 2009, 8+
  • Meg Rosoff, Hoe ik nu leef, Pimento, 2005, 14+
  • Lisa van Sambeek, ill. Sanne te Loo, Groeipijntjes, Prometheus, 2005, 7-9+
  • Carry Slee, ill. Alice Hoogstad, Markies Kattenpies, Prometheus, 2003, 8+
  • Carry Slee, Lover or loser, Pimento, 2006, 13+
  • Carry Slee, Dat heb ik weer!, CS/FMB, 2008, 11+ – Geprikkeld door de tekst op de omslag waarin staat dat er in het verhaal een stiefmoeder en stiefvader op komen draven, besluit ik me dan toch maar over te geven aan het nieuwste boek van Carry Slee: Dat heb ik weer!  Helaas, na drie pagina’s weet ik ook weer waarom ik zo’n hekel aan de boeken van CS heb en waarom mijn leerlingen vroeger maar één keer per schooljaar een bespreking van CS-boeken mochten inleveren.
    In het kort: Britt Koetsier zit in de brugklas samen met haar beste vriendin Noah. Haar ouders zijn kort daarvoor uit elkaar gegaan omdat haar vader verliefd werd op een ander. Haar moeder zit vol wrok en verdriet. Vader gooit regelmatig olie op het vuur door bijvoorbeeld wél de schoenen te kopen die Britt niet van haar moeder mag. De nieuwe vriendin van vader, Yahima, vindt Britt erg aardig maar dit moet ze natuurlijk niet hardop tegen haar moeder zeggen want dan komt er gelijk een verbitterde preek waarin de verwensingen richting Yahima behoorlijk dodelijk zijn. Onderhand maakt moeder wel afspraakjes met de wiskundeleraar van Britt die niet voor niets de naam Blok Geitensok heeft.
    Britt krijgt wiskundebijles van Dave, het vriendje van Noah maar wordt helaas zelf verliefd op hem. Dat Noah Britt steeds meer links laat liggen ten gunste van klasgenootje Sanne die zonder moeite en straffeloos pikt en bedriegt, maakt de relatie tussen de twee beste vriendinnen ook niet beter.
    Er gebeurt van alles in Dat heb ik weer! maar het leidt allemaal tot niets. Sanne en Noah lopen niet tegen de lamp tijdens het pikken in winkels. De relatie tussen Noah en Dave gaat uit zodat je denkt ‘nu is er ruimte voor Dave en Britt’, maar nee, Dave vindt een beetje zoenen met Britt wel leuk maar voor de rest wil hij geen vastigheid. Moeder komt niet over haar verdriet heen en blijft ordinair schelden en mopperen op vader en vriendin. Vader wil zijn dochter wel in huis nemen vooral om moeder een hak te zetten. Stiefmoeder Yahima houdt als enige het hoofd koel en blijft verstandig. Broertje Lucas weet de situatie tussen beide ouders feilloos uit te buiten. Britt die toch heel wat over zich heen krijgt, lijkt zich alleen nog te kunnen storten op het plaatsen van suffe testjes in haar weblog.
    Oké, misschien had ik dit boek beter niet kunnen lezen, laat staan bespreken maar nu kan ik tenminste schrijven dat dit boek hét voorbeeld voor scheidende ouders is hoe je de scheiding dus niet moet doen. De gevoelens van Britt over de scheiding en Yahima komen weliswaar aan bod en zijn ook realistisch en herkenbaar voor kinderen met gescheiden ouders en/of stiefouders maar het blijft allemaal wat oppervlakkig.
    Ik voelde als stiefmoeder alleen verwantschap met Yahima die oprecht vriendelijk is voor de kinderen van haar vriend maar ook oprecht naar de moeder van Britt. Ze maakt in een ruzie gelijk duidelijk dat de vader van Britt zijn dochter uitspeelt tegen haar moeder. ‘En aan die spelletjes doe ik niet mee.’ Bravo, wat kunnen stiefmoeders toch verstandig zijn!
  • Heidi Smits, ill. Tineke Meirink, Mijn twee vaders, Malmberg, 1998, 8+
  • Hilde Vandermeeren, ill. Lotte Leyssens, Operatie Bernie Buiten, Davidsfonds/Infodok, 2009, 8+
  • Edward van de Vendel, ill. Jan Jutte, Jaap deelt klappen uit, Querido, 1999, 5+
  • Tanneke Wigersma, Spiegelmeisje, Querido, 2009, 10+
  • Jeanne Willis, ill. Chris Mould, Het beest van Kraaienpoot, Big Balloon, 2005, 10+
  • Jacqueline Wilson, ill. Georgien Overwater, De tweeling, Davidsfonds/Indok & Hillen, 2003, 10+
  • Anne Wyckmans, ill. Alja Bronswijk, Een portret met stekels, Malmberg, 2005, 9+
  • Floortje Zwigtman, ill. Mark Janssen, Mispunt!, Zwijsen Leesleeuw, 2006, avi 7, 8+

Kinderen en echtscheiding

In Nederland eindigt één op de drie huwelijken in echtscheiding. In de meeste gevallen zijn hier kinderen bij betrokken. Kinderen kunnen verschillend reageren op de scheiding van hun ouders. Soms zijn ze opgelucht omdat er een einde komt aan ruzies, soms zijn ze boos op één of beide ouders, soms zijn ze alleen maar verdrietig of bang voor wat de toekomst zal brengen.
In veel kinderboeken komen gescheiden ouders voor. Slechts in een beperkt aantal is het hoofdthema de scheiding zelf. Het is en blijft een lastig onderwerp om over te schrijven, iedere scheiding is immers weer net een beetje anders. Hieronder staan kinderboeken en jeugdliteratuur over scheiden. De boeken zijn niet opgenomen op grond van kwaliteit, maar alleen vanwege het thema.

Boekenlijst scheiding

  • Leuntje Aarnoutse, ill. Doesjka Bramlage, Wiek!, Lemniscaat, 2010, 8+
  • Kristien Aertssen, De papawinkel, Leopold, 2000, 4+
  • Renate Ahrens-Kramer, Leo geeft het niet op, Clavis, 2002, 10+
  • Simone Arts, ill. Ingeborg Vriends van der Steijn, Thuis bij mama. Thuis bij papa, Kimio, 2009, 2+ – De ouders van Robin gaan scheiden. Samen vertellen ze hun zoontje dat ze ieder in een eigen huis gaan wonen. Mama blijft in het oude huis, papa heeft een nieuw huis. En ook al vinden ze elkaar niet meer lief, Robin is dat wel. Dan komt het moment dat Robin echt in twee huizen gaat wonen. Dat wordt wennen. Mama brengt hem ’s morgens naar de crèche, papa haalt hem op. Soms vergeet hij even dat er spulletjes bij mama liggen als hij bij papa is, een praktisch probleempje dat hem met zijn neus op de feiten drukt en waarover Robin dan erg verdrietig kan zijn. Zijn leventje verloopt anders, maar papa en mama zijn tegen hem zoals ze vroeger ook waren.
    Vierkant prentenboekje dat er ondanks het zware onderwerp toch vrolijk uitziet. De prenten in felle kleuren zijn bladvullend. Het boekje vertelt een doorlopend verhaal maar de wisselende paginakleuren maken de prenten geschikt als losse praatplaten die per pagina opgepakt, verteld en besproken kunnen worden. Juist aan de wisselende emoties van Robin is veel aandacht besteed.
    De leeftijdsaanduiding op de rug van het boek is 2+. Het boekje is heel geschikt om jongste peuters duidelijk te maken dat papa en mama gaan scheiden en wat de gevolgen voor het kind zullen zijn.Op de site van uitgeverij Kimio staat een uitgebreid informatiebulletin bij dit boekje met tips voor ouders die gaan scheiden.
  • Martina Baumbach,ill. Jan Lieffering, Dag papa, tot zaterdag!, C. de Vries-Brouwers, 2006, 4+
  • Els Beerten, In het donker is het veilig, Querido, 1998, 10+
  • René Berends,  ill. Mario van Brakel, Kas kookt, Malmberg Leessleutel, 2002, 6+
  • Leen van den Berg, ill. Harmen van Straaten, De jongen die uit zijn boom kwam, Afijn, 2005, 6+
  • Jan Willem Blijdorp, Verbroken schakels, Mes, 2006, 13+, pc
  • Annemarie Bon, ill. Gertie Jacquet, Ouders!?!, Zwijsen, 2005, 9+
  • Stefan Boonen, ill. Greet Bosschaert, De laatste dag, Clavis, 2002, 6+
  • Stefan Boonen, ill. Luus Willems, Een stuk voor mama en een stuk voor papa, Clavis informatief/Bij.de.hand zoemt in op echtscheiding, 2009, 6+, met ouderinformatie
  • Nico De Braeckeleer, ill. Peggy Van den Eynde, De ring van Jupiter, Standaard, 2002, 10+
  • Rien Broere, ill. Ivan & Ilia, Nieuwe vrienden, Thieme/Meulenhoff, 2006, 7+
  • Rien Broere, Soms zit het mee, soms zit het tegen, De Eenhoorn, 2007, 10+
  • Kate Cann, Verscheurd, Kluitman, 2002, 14+
  • Caja Cazemier, Windkracht Merel, Ploegsma, 2010, 10+
  • Ann Charlish, Praten over… echtscheiding, Corona, 2000, 13+, informatief
  • Babette Cole, Twee van alles, Lemniscaat, 1998, 4+
  • Daphne Deckers, ill. Wilbert van der Steen, De matroos in de doos, Tirion, 2004, 6+
  • Martine Delfos, ill. Sjeng Schupp, Van alles twee, over de betekenis van echtscheiding voor jonge kinderen, Niño, 4e herziene druk, 2006, 4+
  • Bart Demyttenaere, ill. Marjolein Hund, Leve Marjan!, Malmberg, 2005, 7+
  • Kristien Dieltiens, ill. Anne Westerduin, Ik ben nummer dertien, Clavis, 2004, 11+
  • Ludo Driesen, Kinderen en echtscheiding: lees- en werkboek voor echtscheidingskinderen, ouders en begeleiders, Garant, 2002, therapeutisch
  • Daantje Dupont, ill. Anjo Mutsaars, En ikke dan?, Bekadidact, 2006, 11+
  • Jan Eilander, Raffie, Rap, 2005, 11+
  • Bettie Elias, ill. Greet Bosschaert, Altijd is voor altijd, Clavis, 2004, 4+
  • Bettie Elias, ill. Anne Westerduin, Zwerfkat, Clavis, 2003, 9+
  • Pieter Feller, De sleutel van Klaske, Van Holkema & Warendorf, 2000, 9+
  • Anne Fine, Een stiefkwartiertje, De Fontein, 1996, 9+
  • Ed Franck, ill. Kris Nauwelaerts, Prinses Anna, De Eenhoorn, 2010, 5+ – De koning en koningin gaan scheiden. Hun dochtertje, prinses Anna moet telkens verhuizen van de ene helft van het kasteel naar de andere helft. De koning en de koningin mopperen en schelden op elkaar, zo erg dat Anna niet meer weet wat ze moet doen om haar ouders blij en gelukkig te houden. De emoties van Anna zijn realistisch en herkenbaar uitgewerkt. Dat het verhaal in een sprookje is gegoten maakt het extra spannend en interessant ook omdat kinderen weten dat het zeker goed af zal lopen, want dat gebeurt immers altijd in sprookjes. De koning en de koningin komen weliswaar niet meer bij elkaar terug maar beseffen wel dat hun dochter, prinses Anna ouders verdient die niet op en over elkaar mopperen.
  • Ed Franck, ill. Kristina Ruell, De liefste of de dapperste of allebei, Davidsfonds/Infodok, 2006, 10+
  • Annie van Gansewinkel, ill. Els van Egeraat, Koffer-Koen, Zwijsen, 2003, 8+
  • Sofie van Gelder, Moeders liegen niet (of wel?), Mozaïek, 2010, 12+ – manisch-depressieve moeder, zorg voor ouders, christelijk
  • Kes Gray, ill. Lee Wildish, vert. Theo Olthuijs, Papa-Mama lijm, Holland, 2009, 4+
  • Els de Groen, Witte raven, zwarte schapen, De Fontein, 2002, 13+
  • Liesbeth Groenhuijsen, Ouders in het wild. Over Fleur en haar stiefgezin, Niño, 2009, 9+
  • Lin Hallberg, Adzerk de witte hengst, Lannoo, 2010, 12+
  • Nicoline van Heijningen, ill. Annet Schaap, Dag papa, Hillen, 2006, 3+
  • Haye van der Heyden, ill. Alice Hoogstad, Op de vlucht, Elzenga, 2000, 10+
  • Pete Johnson, Papa redden!, Averbode, 2001, 9+
  • Netty van Kaathoven, ill. Froukje Stroeve, Stiekem op stap, De Inktvis, 2006, 11+
  • Linda Klein, ill. Nynke Talsma, Niet meer samen: de papa en mama van Jonna en Joris gaan scheiden, Ark, 2007, 4+, pc
  • Hermine Landvreugd, ill. Harmen van Straaten, Ik ben Willem!, Ploegsma, 2003, 9+
  • Yennik Meert, ill. Tom Schoonooghe, Als de vleermuizen slapen, Davidsfonds/Infodok, 2004, 8+
  • Jeanette Molema, ill. Wendelien van de Erve, Het weekend, Columbus, 2008, avi 4, 7+ – Dik woont na de scheiding van zijn ouders bij zijn moeder en gaat in het weekend naar zijn vader. De verschillen tussen beide huizen zijn groot: moeder woont klein, in een gewone straat waar ook Evert, de beste vriend van Dik woont. Vader woont groot en kan gemakkelijk een nieuwe auto betalen.
    Dik vindt het heel erg dat zijn ouders niet met elkaar praten maar wel óver elkaar. Vooral zijn vader praat veel en onaardig over zijn moeder. Als Dik in het weekend zijn grootouders bezoekt, vertelt hij opa dat hij dit helemaal niet leuk vindt. En dat hij heel graag zou willen dat zijn ouders weer een beetje normaal tegen elkaar zouden doen. In dit gesprek hoort Dik dat zijn grootouders ook verdriet hebben van de situatie en het jammer vinden dat ze Diks moeder niet meer zien. Opa praat met zijn vader en op weg naar huis bedenken Dik en zijn vader een plannetje zodat het eerste ijs voor een gesprek gebroken kan worden.
    De auteur heeft een thematisch moeilijk onderwerp verpakt in een prettig lopend verhaal en dat op avi 4 niveau. Molema kon hierdoor maar een beperkt aantal woorden gebruiken en de zinnen mochten niet te lang zijn. Het verhaal bevat voor kinderen van gescheiden ouders herkenbare elementen. Vooral het elkaar ontwijken en contact vermijden bij het ophalen en terugbrengen van de kinderen en, jammer genoeg, de negatieve uitlatingen die de ouders over elkaar maken.
    De gevoelens van Dik over de situatie zijn expliciet uitgewerkt. Hij wordt boos als zijn vader negatief doet, verdrietig als zijn moeder huilt en teleurgesteld dat het boek dat hij van vader krijgt niet mee mag naar moeder. Het gesprek met opa lucht Dik erg op. Nu kan hij er tenminste met iemand anders dan zijn ouders over praten. Iemand die zijn gevoelens blijkt te delen. Het boekje heeft een christelijk uitgangspunt. Dit komt in het verhaal aan bod als Dik met opa en oma naar de kerk gaat en daar bidt. In de rest van het verhaal staan geen verwijzingen naar het christelijke geloof. De illustraties zijn realistisch en modern, fris van kleur en geven het boekje een toegankelijke uitstraling.
  • Pat Moon, Nathans tijdklok, De Vries-Brouwers, 2001, 11+
  • Jeanny Muskens, ill. Juliette de Wit, fot. Frank Broekhuizen, Scheiden, Wolters-Noordhoff, 2006, 9+, informatief
  • Martine Nijhoff, ill. Doesjka Bramlage, Een heel bijzondere hond, Lemniscaat, 2003, 10+ – Als ouders gaan scheiden, verliezen de kinderen. Deze uitspraak lijkt overdreven maar in de praktijk zullen veel kinderen deze beamen. Eén van de ouders gaat weg, neemt vrienden en familie mee en leeft zijn of haar eigen leven voor een deel van de tijd zonder de kinderen. Kinderen ervaren een scheiding als een groot verlies hoe goed de afspraken rondom de kinderen ook zullen zijn. In Een heel bijzondere hond gaan Hendrik en Ida uit elkaar. Een scheiding die heel definitieve vormen aanneemt doordat Hendrik naar Italië verhuist en Pieter zijn vader dus niet even op kan zoeken. Het ergste is dat Hendrik zijn hond Boudewijn heeft meegenomen; de hond waar Pieter dol op is.
    Na een poosje schrijft Pieter een brief aan Boudewijn en tot zijn verbazing krijgt hij een uitgebreide brief van Boudewijn terug. Tussen de jongen en de hond ontstaat een briefwisseling. Als Ida ontdekt wat er achter haar rug om gebeurt, is zij eerst boos maar dan regelt zij dat Pieter in de vakantie naar Italië kan. De eerste dagen negeert Pieter Hendrik en speelt hij alleen met Boudewijn. Als tijdens een tocht Boudewijn door een adder wordt gebeten, redt Hendrik de hond door hem tegengif te geven. Door dit voorval komen vader en zoon weer een beetje tot een gesprek. Beide geven aan dat ze elkaar toch willen blijven zien.
    Een vertellende instantie schrijft het verhaal in de tekst, Pieter vertelt in de strip zijn eigen verhaal. Hierin voert hij Boudewijn als hoofdpersoon en grote held van het verhaal op. In de strip verwerkt Pieter de gevoelens van onmacht die hij heeft over de scheiding maar ook het gevecht dat hij wil aangaan om Boudewijn en de Roze Hond weer te herenigen. Roze Hond is de knuffel van Pieter en staat in de strip voor Pieter zelf.
    Een heel bijzondere hond is een bijzonder boek door de gekozen perspectieven, de verschillende verhaallijnen, maar vooral omdat de auteur erin geslaagd is de gevoelens van een jongen zo te verwoorden en te tekenen dat de emoties van de pagina’s af lijken te spatten. Wisselende emoties van machteloosheid, verdriet maar ook van berusting als Pieter beseft dat de scheiding weliswaar een zaak tussen twee volwassenen was maar dat er geen scheiding kan plaatsvinden tussen zijn ouders en hun zoon.
  • Carolien Nijland, ill. Ellen van Boggelen-Heutink, Feetje, Dolfijn, 2005, 3+
  • Mirjam Oldenhave, Niet verder vertellen, Zwijsen Leesleeuw, 2007, 10+
  • Francine Oomen, Lena Lijstje-boeken, Van Holkema & Warendorf, 9+
  • Marly van Otterloo, ill. Juliette de Wit, Geen kusjes van mij, Lannoo, 2005, 5+
  • Boukje Overgaauw, Suzan van Apeldoorn, Lianne van Lith, Marieke Visser, Bang boos blij. Lees-, schrijf- en knutselboek om scheiding, éénoudergezin en stiefgezin een plek te geven , Trude Van Waarden, 2003, 6-12
  • Jeanette Randerath, Imke Sönnichsen, Flip begrijpt er niks meer van, De Vries-Brouwers, 2008, 4+ – Flip begrijpt er niks meer van is een therapeutisch prentenboek voor kinderen vanaf 4 jaar. Flip is een grappig hondje met een rood sjaaltje om zijn nek. Zijn ouders zijn net gescheiden. Als hij ruzie heeft met zijn moeder, roept zij dat Flip steeds meer op zijn vader gaat lijken. Als zijn vader hem op komt halen om iets samen te gaan doen, roept hij dat Flip op moet schieten. Flip wordt heel verdrietig van zijn ouders en daardoor ook brutaal en ongehoorzaam. Moeder zoekt hulp bij de oude, wijze Bruno. Hij neemt Flip een dagje onder zijn hoede en vertelt hem zijn eigen verhaal dat vergelijkbaar is.Doordat Flip hoort dat hij niet de enige hond is van wie de ouders uit elkaar zijn en zo zijn gevoelens beter kan begrijpen, voelt hij zich gelijk een stuk beter. Bij kinderen zal het langer duren voordat zij accepteren dat hun ouders uit elkaar zijn. Dit verhaal biedt echter wel een stuk erkenning voor hun gevoelens doordat zij zich kunnen identificeren met de jonge Flip.

    • Het oblong prentenboek ziet er verzorgd uit. De tekeningen laten een vrolijk straatje zien waar veel jonge honden leven die met elkaar spelen. Het verhaal van Bruno is in oude foto´s in de prenten geplakt waardoor het duidelijk is dat het om Bruno´s verhaal van vroeger gaat. De overgang van Flips verhaal naar dat van Bruno en omgekeerd verloopt soepel en absoluut niet geforceerd.

    Achterin staat een nawoord van een therapeute. Hoewel dit boek een duidelijk therapeutisch karakter heeft, is het verhaal goed en niet té soft uitgewerktj. Het therapeutische element ligt er nergens té dik bovenop. Dit prentenboek zal jonge kinderen zeker helpen hun gevoelens een plekje te geven zodat zij hun verdriet over de scheiding beter kunnen verwerken.

  • Geertje van Rossum-Logmans, ill. Noah Schilperoort, Prinsje Zanseverius, Teach Tools, 2007, 4+
  • Nelleke Scherpbier, ill. Anne Westerduin, Weekendpapa, prentenpraatboek over een papa die ergens anders gaat wonen, met tien praatvragen, Columbus, 2006, 4+, therapeutisch
  • Janneke Schotveld, ill. Annet Schaap, De flat van Fatima, Van Holkema & Warendorf, 2010, 8+, verhuizing, nieuwe en oude vrienden
  • Carry Slee, Kilometers cola en knetterende ruzie, Pimento, 2005, (1e druk 1994), 11+
  • Carry Slee, ill. Alice Hoogstad, Het drakenpad, Prometheus, 2003, 8+
  • Marian De Smet, ill. Nynke Talsma, Ik woon in twee huizen, Clavis, 2008, 4+ – ‘Ik ben Nina. Ik woon in twee huizen. In het ene huis woont papa. In het andere woont mama. En ik woon in allebei. Soms bij mama, en soms bij papa.’ Zo begint het prentenboek Ik woon in twee huizen. De bijbehorende prent beslaat twee pagina’s waarop een aantal lichtgele huizen te zien is. Twee huizen zijn ingekleurd. Nina hangt uit het raam van het ene huis en wijst naar het andere.
    Dan vertelt zij haar verhaal: hoe ze eerst samen in één huis woonden, dat haar papa en mama van elkaar hielden. Dat dit langzaam overging, totdat het huis te klein werd voor papa en mama samen.
    Na de scheiding doet iedereen een beetje vreemd. Nina trekt aandacht door stoute te zijn, mama praat veel met oma, papa doet overdreven gek en alle drie zijn ze vooral onderhuids verdrietig. Nina vindt het moeilijk. ‘Als ik bij papa ben, wil ik bij mama zijn. […] Als ik bij mama ben, wil ik bij papa zijn.’ Langzaamaan krijgt haar verdriet een plekje. Voor Nina is het belangrijk dat haar ouders beide laten zien dat ze van haar houden.
    Het prentenboek straalt veel rust uit: in de zachte kleuren van de prenten, in de korte teksten, in de vormgeving en bladspiegel. Nina, papa en mama laten in gezichtsuitdrukking en houding veel emoties zien. Het thema komt hierdoor goed, direct en expliciet aan bod. Het is een uitstekend hulpmiddel voor ouders met jonge kinderen die gaan scheiden. De gevoelens van Nina expliciet benoemen, zal kinderen aanzetten tot het verwoorden van hun eigen gevoelens.
  • Heidi Smits, ill. Tineke Meirink, Mijn twee vaders, Malmberg, 1998, 8+
  • Liesbeth Smulders-Groenhu?sen, ill. Paula Gerritsen, Dees, een vader en een viool: over wat er allemaal kan gebeuren als je ouders gaan scheiden, SWP, 2004, therapeutisch
  • Nelly Snels Dolron, Maaike de Kort, ill. Nick van Grinsven, Kies voor mij. Werkboek voor kinderen en jongeren met gescheiden ouders, Expertice centrum kind en scheiding, 2009, 8-14
  • Celeste Snoek, ill. Trish Flannery, fot. Ellen Houtman , Scheiden: logeren bij papa, Kwintessens, 2003, 5+, met handleiding
  • Brigitte Spangenberg, De koning trok uit om de draak te doden. Verhalen voor kinderen van gescheiden ouders, Indigo/Christofoor, 2006, therapeutisch
  • Brigitte Spangenberg, Ridder Tim verjaagt de spoken. Verhalen voor kinderen die het moeilijk hebben, Indigo/Christofoor, 2006, therapeutisch
  • Daniëlle Steggink, Kamil, de groene kameleon, SWP, 2003, 4+
  • Maria Stoorvogel, Anne Westerduin-de Jong, Mijn ouders zijn gescheiden, Kok, 2003, 15+, pc, therapeutisch
  • Jacqueline van Swet, Mijn ouders gaan scheiden: en ik dan?, MOM, 13+, therapeutisch, zelfhulpboek
  • Lily van der Velde, Carlijn, Kluitman, 2004, 9+
  • Rian Visser, ill. Camila Fialkowski, Boy, een jongen zoals ik, Zwijsen, 2005, 7+
  • Daniëlle Vogels (tekst & foto’s),  ill. Leo Timmers, Ik wil niet kiezen tussen papa en mama; jongens en meisjes vertellen over de echtscheiding van hun ouders, Clavis, 2005, 12+
  • Cynthia Voigt, Van kwaad tot erger, Lemniscaat, 1998, 13+
  • Jacques Vriens, ill. Alex de Wolf, Allebei even lief, Van Holkema & Warendorf, 2010, 4+
  • Jacques Vriens, Vaders, moeders? Hardgekookte eieren!, Van Holkema & Warendorf, 2000, 1e druk 1985, 8+
  • Brigitte Weninger, ill. Christian Maucler, Dag papa, tot volgende week, De Vier Windstreken, 2009, 3+
  • Vere Westwind, ill. Diet van Velzel, Asja’s waterbollies en andere verhalen, Van Velzel, 2002, 6+
  • Nicoline Wisse Smit, ill. Lieve Maas Produkties, Julia heeft twee huizen: verhalen voor kinderen van gescheiden ouders, Niño, 2007, 6+
  • Anna Woltz, Evi, Nick en ik, Leopold, 2011, 9+

Voor (stief)ouders

  • James Bray, John Kelly, Stiefouders en stiefkinderen. De valkuilen en de oplossingen, Forum,
  • Evelyn Dewamme, Geert Faseur, Van drempel tot drempel. Kinderen in nieuw samengestelde gezinnen, Davidsfonds/Leuven, 2010
  • Ietje Heybroek-Hessels, Boukje Overgaauw, Samengesteld. De dynamiek van het stiefgezin, SWP
  • Ann Kunish & Veslemøy Ostrem, Help, mijn partner heeft een ex! Adviezen voor de tweede vrouw, 2006
  • Addy Manneke, De bewuste stiefmoeder, SWP, 2009
  • M. Gary Neuman, Patricia Romanowski, En de kinderen scheiden mee. Het Zandkastelenprogramma, SWP, 2003
  • Jacqueline van Swet, Mijn ouders gaan scheiden. En ik dan?, MOM/Unieboek, 2004
  • Lique Tuijl, Het taboe van de boze stiefmoeder, Gigaboek, 2008